دسته موتور ماهکی (شاتونی) چیست؟ | وظیفه دسته موتور عقب و علائم خرابی آن

اگر کاتالوگ قطعات خودروهای چری یا ام وی ام را ورق بزنید، در کنار دسته موتور راست و چپ به قطعاتی با نام‌هایی مثل «دسته موتور عقب»، «دسته موتور عقب پایین»، «دسته موتور ماهکی» یا «دسته موتور شاتونی» برمی‌خورید. این قطعه ظاهری متفاوت با دسته موتورهای معمولی دارد: به‌جای یک بلوک لاستیکی بزرگ، معمولاً یک بازوی فلزی کشیده با دو بوش لاستیکی در دو سر آن است.

در این مقاله توضیح می‌دهیم دسته موتور ماهکی چیست، چرا به آن شاتونی هم می‌گویند، دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد و چطور می‌توان خرابی آن را تشخیص داد.

دسته موتور ماهکی یا شاتونی چیست؟

دسته موتور ماهکی یک بازوی مهارکننده است که یک سر آن به موتور یا گیربکس و سر دیگرش به رام زیر موتور (ساب‌فریم) یا بدنه متصل می‌شود. در ادبیات فنی انگلیسی به آن Torque Rod یا Dog Bone می‌گویند. نام «شاتونی» به دلیل شباهت ظاهری آن به شاتون موتور است: یک میله‌ی فلزی با دو چشمی در دو انتها. نام «ماهکی» هم از شکل هلالی یا خمیده‌ی برخی از این قطعات گرفته شده است.

در بسیاری از مدل‌ها این قطعه در کاتالوگ با عنوان دسته موتور عقب یا دسته موتور عقب پایین ثبت می‌شود. برای نمونه، دسته موتور عقب پایین تیگو ۷ (شاتونی) و دسته موتور عقب آریزو ۵ (شاتونی) از همین نوع هستند.

چرا موتور به دسته موتور ماهکی نیاز دارد؟

در خودروهای با موتور عرضی، دسته موتور راست و دسته گیربکس، پیشرانه را روی یک محور فرضی نگه می‌دارند. اما موتور هنگام تولید گشتاور تمایل دارد حول همین محور بچرخد؛ دقیقاً مثل وقتی که پیچ‌گوشتی برقی را روشن می‌کنید و بدنه‌ی آن در خلاف جهت چرخش سر، در دستتان می‌چرخد.

این چرخش در سه موقعیت بیشترین شدت را دارد:

1. هنگام شتاب‌گیری از حالت سکون.
2. هنگام رها کردن ناگهانی پدال گاز یا ترمز موتوری.
3. هنگام جا زدن دنده عقب و حرکت به عقب.

دسته موتور ماهکی مثل یک مهار عمل می‌کند و اجازه نمی‌دهد این چرخش از حد مجاز فراتر رود. بدون آن، موتور در هر شتاب‌گیری به جلو و عقب «تاب» می‌خورد.

ساختار دسته موتور ماهکی

یک دسته موتور شاتونی معمولاً از این بخش‌ها تشکیل شده است:

• بدنه‌ی فلزی: معمولاً از فولاد پرسی یا آلومینیوم ریخته‌گری ساخته می‌شود و استحکام کششی و فشاری بالایی دارد.
• بوش لاستیکی بزرگ: در سمت متصل به موتور یا بدنه قرار می‌گیرد و بیشترین نقش را در جذب ضربه دارد.
• بوش لاستیکی کوچک: در سمت دیگر نصب می‌شود و اغلب سفت‌تر است.
• حفره‌ها یا شکاف‌های لاستیک: در برخی طراحی‌ها لاستیک بوش دارای فضاهای خالی است تا در حرکات کوچک نرم و در حرکات بزرگ سفت عمل کند.

این طراحی باعث می‌شود قطعه در حالت درجا ارتعاش را فیلتر کند و در شتاب‌گیری شدید، مانع حرکت زیاد موتور شود.

دسته موتور عقب بالا و عقب پایین چه فرقی دارند؟

در برخی مدل‌های جدیدتر، به‌ویژه خودروهای پلتفرم جدید چری مانند تیگو ۷ پرو، تیگو ۸ پرو، فونیکس FX و ام وی ام X55 پرو، دو مهار جداگانه وجود دارد:

در خودروهای قدیمی‌تر مانند ام وی ام ۱۱۰ یا ام وی ام ۵۵۰، معمولاً یک دسته موتور عقب یا جلو این وظیفه را بر عهده دارد. بنابراین هنگام خرید باید دقیقاً بدانید خودروی شما کدام نوع را دارد.

علائم خرابی دسته موتور ماهکی

خرابی این قطعه علائم نسبتاً مشخصی دارد که آن را از خرابی سایر دسته‌ها متمایز می‌کند:

• صدای تق یا ضربه هنگام شروع حرکت: پرتکرارترین علامت است. هنگام رها کردن کلاچ یا برداشتن پا از ترمز در خودروی اتومات، ضربه‌ای از جلوی خودرو شنیده می‌شود.
• ضربه هنگام برداشتن پا از گاز: در لحظه‌ی رها کردن پدال گاز، موتور به سمت مخالف می‌چرخد و اگر مهار وجود نداشته باشد، ضربه حس می‌شود.
• تکان شدید هنگام حرکت با دنده عقب.
• لرزش هنگام شتاب‌گیری در دنده‌های پایین: لرزشی که با کم کردن فشار پدال گاز کاهش می‌یابد.
• ترک یا جدا شدن بوش‌ها: با نگاه از زیر خودرو قابل مشاهده است.
• ساییدگی یا ضربه‌خوردگی رام یا براکت‌های اطراف: نشانه‌ی حرکت بیش از حد موتور است.

چطور خرابی دسته موتور ماهکی را بررسی کنیم؟

از آنجا که این قطعه معمولاً زیر خودرو نصب شده، بررسی آن با بالابر یا کانال تعمیرگاه راحت‌تر است:

1. بوش‌های دو سر را از نظر ترک، پارگی و جدا شدن لاستیک از پوسته‌ی فلزی بررسی کنید.
2. با یک اهرم مناسب، بازو را به‌آرامی حرکت دهید. لقی زیاد یا صدای برخورد فلز نشانه‌ی خرابی است.
3. پیچ‌های اتصال را از نظر شل بودن بررسی کنید؛ گاهی صدای ضربه فقط به دلیل شل شدن پیچ است.
4. تست حرکتی: با ترمز گرفته، دنده جلو و عقب را به‌نوبت درگیر کنید و حرکت پیشرانه را مشاهده کنید.

آیا می‌توان فقط بوش دسته موتور ماهکی را عوض کرد؟

در برخی خودروها بوش‌ها به‌صورت جداگانه هم در بازار پیدا می‌شوند، اما در بیشتر مدل‌های چری و ام وی ام، دسته موتور شاتونی به‌صورت یک مجموعه‌ی کامل عرضه و تعویض می‌شود. پرس کردن بوش جدید در بدنه‌ی قدیمی نیاز به ابزار مخصوص دارد و اگر به‌درستی انجام نشود، بوش زودتر از موعد خراب می‌شود. به همین دلیل تعویض مجموعه‌ی کامل معمولاً مطمئن‌تر است.

نکات خرید دسته موتور ماهکی

• دقیقاً مشخص کنید کدام مهار خراب است: عقب بالا یا عقب پایین. این دو قطعه به هم شباهتی ندارند.
• تیپ موتور و گیربکس را در نظر بگیرید: در برخی مدل‌ها مثل ام وی ام X22 پرو و X33 کراس، دسته موتور عقب پایین نسخه‌ی دنده‌ای (کد 206000325AA) با نسخه‌ی توربو اتومات (کد 206000226AA) متفاوت است.
• قطعات مشترک بین مدل‌ها را بشناسید: بسیاری از دسته‌های پلتفرم جدید چری بین چند مدل مشترک هستند؛ مثلاً دسته موتور عقب پایین با کد 206000100AA برای تیگو ۷ پرومکس، تیگو ۸ پرو و فونیکس FX معرفی شده است.
• کد فنی روی قطعه‌ی قبلی را ملاک قرار دهید.

برای پیدا کردن دسته موتور عقب، عقب بالا و عقب پایین مدل‌های مختلف، می‌توانید به بخش دسته موتور خودرو در فروشگاه مدیران یدکی مراجعه کنید.

اشتباه رایج: تعویض دسته موتور اصلی به‌جای دسته ماهکی

یکی از اشتباهات پرتکرار این است که راننده به دلیل صدای ضربه هنگام حرکت، دسته موتور راست یا چپ را عوض می‌کند، اما ضربه همچنان باقی می‌ماند. دلیل آن این است که ضربه‌های مربوط به شروع حرکت و ترمز، بیشتر به دسته موتور ماهکی مربوط هستند تا دسته‌های اصلی. بنابراین اگر علامت اصلی شما ضربه است و نه لرزش درجا، ابتدا دسته موتور عقب را بررسی کنید.

جمع‌بندی

دسته موتور ماهکی یا شاتونی مهارکننده‌ی چرخش موتور است و نقش مهمی در نرمی شتاب‌گیری، ترمزگیری و حرکت با دنده عقب دارد. صدای تق هنگام شروع حرکت، ضربه هنگام رها کردن گاز و تکان در دنده عقب از مهم‌ترین نشانه‌های خرابی آن هستند. با شناخت دقیق نوع مهار (عقب بالا یا عقب پایین) و تطبیق کد فنی، می‌توانید قطعه‌ی درست را تهیه کنید و از تعویض‌های غیرضروری جلوگیری کنید.

سوالات متداول

دسته موتور ماهکی با دسته موتور عقب فرق دارد؟

در بیشتر خودروها خیر. «ماهکی» و «شاتونی» نام‌های بازاری برای دسته موتور عقبی هستند که به شکل بازو طراحی شده است.

آیا رانندگی با دسته موتور ماهکی خراب خطرناک است؟

در کوتاه‌مدت معمولاً خطر فوری ایجاد نمی‌کند، اما حرکت زیاد موتور به سایر دسته‌ها، پلوس‌ها، اگزوز و شلنگ‌ها فشار می‌آورد. بهتر است تعویض آن را به تعویق نیندازید.

چرا بعد از تعویض دسته موتور ماهکی هنوز ضربه حس می‌شود؟

ممکن است دسته‌ی دیگری هم خراب باشد، پیچ‌ها با گشتاور مناسب سفت نشده باشند یا منشأ ضربه از قطعات جلوبندی مانند سیبک و طبق باشد.

دسته موتور ماهکی هیدرولیکی هم دارد؟

در اغلب خودروهای سواری چینی این قطعه لاستیکی است. دسته‌های هیدرولیکی بیشتر در موقعیت دسته موتور اصلی (سمت موتور) استفاده می‌شوند.