دسته گیربکس چیست؟ | تفاوت دسته گیربکس با دسته موتور و علائم خرابی

در صحبت‌های روزمره‌ی تعمیرگاه‌ها دو اصطلاح «دسته موتور» و «دسته گیربکس» زیاد شنیده می‌شود و خیلی از رانندگان نمی‌دانند این دو قطعه دقیقاً چه فرقی با هم دارند. بعضی فکر می‌کنند دسته گیربکس قطعه‌ای جدا و متفاوت از سیستم نگهدارنده‌ی موتور است و بعضی دیگر آن را با پایه‌های داخلی گیربکس اشتباه می‌گیرند.

در این مقاله توضیح می‌دهیم دسته گیربکس چیست، در کجای خودرو قرار دارد، چه تفاوتی با دسته موتور سمت راست دارد، خرابی آن چه علائمی دارد و هنگام خرید باید به چه نکاتی توجه کرد.

دسته گیربکس چیست؟

در خودروهایی که موتور به‌صورت عرضی نصب شده، یعنی تقریباً همه‌ی خودروهای سواری چری، ام وی ام، فونیکس و اکستریم، موتور و گیربکس به هم پیچ شده‌اند و یک مجموعه‌ی واحد به نام «پیشرانه» را تشکیل می‌دهند. این مجموعه از چند نقطه به بدنه یا رام زیر موتور متصل است.

یکی از این نقاط در سمت موتور قرار دارد که معمولاً به آن دسته موتور راست می‌گویند. نقطه‌ی دیگر در سمت گیربکس است که در کاتالوگ قطعات معمولاً با عنوان دسته موتور چپ ثبت می‌شود و در بازار به آن دسته گیربکس می‌گویند. پس در اغلب خودروهای چینی، دسته گیربکس همان دسته موتور چپ است.

وظیفه دسته گیربکس

دسته گیربکس سه وظیفه‌ی اصلی دارد:

1. تحمل بخشی از وزن پیشرانه: گیربکس به‌همراه روغن داخل آن وزن قابل توجهی دارد و دسته گیربکس این بار را به بدنه منتقل می‌کند.
2. کنترل حرکت هنگام تعویض دنده: با هر بار درگیر شدن کلاچ یا تعویض دنده در گیربکس اتومات، گشتاور ناگهانی به مجموعه وارد می‌شود. دسته گیربکس اجازه نمی‌دهد این گشتاور گیربکس را بیش از حد جابه‌جا کند.
3. جذب ارتعاش: لرزش‌های ناشی از چرخ‌دنده‌ها و انتقال قدرت را میرا می‌کند تا به کابین نرسد.

تفاوت دسته گیربکس با دسته موتور

نکته‌ی مهم ردیف آخر جدول است: در بسیاری از مدل‌ها دسته گیربکس خودروی دنده‌ای با خودروی اتومات متفاوت است، چون محل نصب، ابعاد و وزن گیربکس فرق دارد. برای مثال در فروشگاه مدیران یدکی، دسته موتور چپ ام وی ام X33 دنده‌ای با کد T11-1001110BA و نمونه‌ی اتومات X33 و X33S با کد T11-1001110PA عرضه می‌شوند که با هم قابل جایگزینی نیستند.

علائم خرابی دسته گیربکس

خرابی دسته گیربکس علائمی دارد که تا حدی با خرابی سایر دسته موتورها متفاوت است:

• ضربه یا تق هنگام تعویض دنده: به‌خصوص هنگام رفتن از دنده یک به دو یا جا زدن دنده عقب.
• سخت جا رفتن دنده در خودروی دستی: وقتی گیربکس بیش از حد جابه‌جا شود، طول مؤثر کابل‌ها یا اهرم‌های تعویض دنده تغییر می‌کند و دنده‌ها سفت یا نامطمئن جا می‌روند.
• پریدن دنده: در موارد شدید، حرکت زیاد گیربکس باعث می‌شود دنده در حین حرکت خلاص شود.
• ضربه‌ی شدید هنگام قرار دادن دسته دنده روی D یا R در خودروی اتومات: خودروی اتومات سالم هنگام این کار فقط کمی تکان می‌خورد؛ ضربه‌ی محکم نشانه‌ی خرابی دسته‌ها یا مشکل داخلی گیربکس است.
• لرزش در پدال کلاچ یا دسته دنده: دسته دنده‌ای که در حالت درجا بیش از حد می‌لرزد، می‌تواند نشانه‌ی خرابی دسته گیربکس باشد.
• صدای ضربه از سمت چپ جلوی خودرو هنگام عبور از دست‌انداز.

چرا دسته گیربکس خراب می‌شود؟

عمر دسته گیربکس به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• سبک رانندگی: رها کردن ناگهانی کلاچ، استارت‌های پرشتاب و تعویض دنده‌ی خشن، بار ضربه‌ای زیادی به دسته گیربکس وارد می‌کند.
• نشتی روغن: روغن گیربکس یا روغن موتوری که روی لاستیک دسته گیربکس بریزد، به‌مرور لاستیک را نرم و متورم می‌کند و خاصیت آن را از بین می‌برد.
• خرابی سایر دسته‌ها: وقتی دسته موتور عقب یا راست خراب شود، بار بیشتری به دسته گیربکس منتقل می‌شود و عمر آن کوتاه‌تر می‌شود.
• کیفیت پایین قطعه: لاستیک بی‌کیفیت زودتر سخت و ترک‌دار می‌شود.
• ضربه‌های زیر خودرو: برخورد کف خودرو با موانع، به‌ویژه در خودروهایی با ارتفاع کم، می‌تواند به براکت یا لاستیک آسیب بزند.

روش بررسی دسته گیربکس

بررسی چشمی دسته گیربکس معمولاً با باز کردن کاپوت امکان‌پذیر است، چون در بسیاری از خودروها زیر باتری یا محفظه‌ی باتری قرار دارد. در برخی مدل‌ها برای دسترسی کامل باید باتری و سینی آن را باز کرد. موارد زیر را بررسی کنید:

1. ترک یا پارگی در لاستیک میانی.
2. جدا شدن لاستیک از بدنه‌ی فلزی.
3. نشست غیرعادی گیربکس نسبت به حالت طبیعی.
4. آثار برخورد فلز با فلز یا براق شدن نقاط تماس.
5. شل بودن پیچ‌های اتصال.

تست حرکتی هم کمک می‌کند: با ترمز گرفته، دنده یک یا دنده عقب را درگیر کنید و از همراه خود بخواهید حرکت گیربکس را ببیند. جابه‌جایی زیاد یا ضربه، نشانه‌ی خرابی است.

آیا دسته گیربکس را باید همراه دسته موتور عوض کرد؟

پاسخ قطعی به وضعیت قطعات بستگی دارد. اگر خودرو کارکرد بالایی دارد و هیچ‌کدام از دسته‌ها تاکنون عوض نشده‌اند، تعویض هم‌زمان منطقی است، چون دسته‌ها با هم کار می‌کنند و قطعه‌ی نو در کنار قطعات فرسوده بار نامتعادل تحمل می‌کند. اما اگر فقط دسته گیربکس آسیب دیده و بقیه سالم‌اند، تعویض همان قطعه کافی است.

نکات مهم هنگام خرید دسته گیربکس

• نوع گیربکس را دقیق بدانید: دستی یا اتومات بودن، و در خودروهای اتومات نوع گیربکس (CVT یا دوکلاچه)، در انتخاب قطعه تأثیر دارد.
• تیپ و سال ساخت را بررسی کنید: گاهی یک مدل در سال‌های مختلف دسته‌های متفاوتی دارد؛ مثل تیگو ۵ که دسته موتور راست آن با پسوندهای مختلف کد فنی (مانند HA و KA) عرضه می‌شود.
• کد فنی قطعه‌ی قبلی را یادداشت کنید: مطمئن‌ترین روش برای پیدا کردن قطعه‌ی درست است.
• به شکل براکت دقت کنید: حتی اگر لاستیک مشابه باشد، محل سوراخ‌ها و زاویه‌ی براکت باید با خودرو منطبق باشد.

برای دیدن انواع دسته موتور چپ و دسته گیربکس مدل‌های مختلف، می‌توانید فهرست دسته موتور فروشگاه مدیران یدکی را بر اساس مدل خودرو مرور کنید.

نکات نصب دسته گیربکس

• قبل از باز کردن دسته‌ی قدیمی، زیر گیربکس جک بگذارید تا وزن آن مهار شود.
• پیچ‌ها را با گشتاور توصیه‌شده‌ی سازنده سفت کنید؛ سفت کردن بیش از حد به رزوه‌ها و براکت آسیب می‌زند.
• پس از نصب، تعویض دنده را در حالت سکون و سپس در یک رانندگی آرام امتحان کنید.
• اگر کابل‌های تعویض دنده تنظیم‌شدنی هستند، پس از تعویض دسته گیربکس تنظیم آن‌ها را بررسی کنید.

نتیجه‌گیری

دسته گیربکس در اغلب خودروهای چینی همان دسته موتور چپ است و نقش آن در نرمی تعویض دنده و جلوگیری از ضربه‌های انتقال قدرت، کمتر از دسته موتور اصلی نیست. ضربه هنگام تعویض دنده، سخت جا رفتن دنده و تکان شدید هنگام قرار دادن دسته دنده روی D یا R از مهم‌ترین نشانه‌های خرابی آن هستند. هنگام خرید، نوع گیربکس و کد فنی را ملاک قرار دهید تا قطعه‌ی کاملاً منطبق تهیه کنید.

سوالات متداول

آیا دسته گیربکس و دسته موتور چپ یک قطعه هستند؟

در بیشتر خودروهای سواری با موتور عرضی، بله. دسته موتوری که در سمت گیربکس نصب می‌شود همان چیزی است که در بازار به آن دسته گیربکس می‌گویند.

آیا خرابی دسته گیربکس به خود گیربکس آسیب می‌زند؟

به‌طور غیرمستقیم ممکن است. حرکت بیش از حد گیربکس به کابل‌ها، اهرم‌های تعویض دنده، پلوس‌ها و حتی گردگیرها فشار وارد می‌کند و در بلندمدت باعث خرابی آن‌ها می‌شود.

دسته گیربکس خودروی دنده‌ای روی مدل اتومات نصب می‌شود؟

معمولاً خیر. ابعاد، محل اتصال و سختی لاستیک در این دو نوع متفاوت است و حتی اگر نصب شود، عملکرد مطلوبی ندارد.

عمر دسته گیربکس چقدر است؟

عمر این قطعه به شرایط رانندگی و کیفیت قطعه بستگی دارد و عدد ثابتی ندارد. بهترین کار، بررسی دوره‌ای آن هنگام سرویس‌های اصلی خودرو است.